Những trang sử vàng

Những người Nga đầu tiên nằm lại đất Việt

Sputnik tiếp tục loạt bài mạn đàm về lịch sử hiểu biết lẫn nhau của người Nga và người Việt Nam và những trang sử đáng nhớ trong biên niên sử quan hệ Nga-Việt.
Sputnik

Không chỉ là tượng đài mà còn là khu mộ

Tại Việt Nam có ba đài tưởng niệm những người Nga đã hy sinh tại đất nước này. Nhiều người biết đến Đài tưởng niệm ở Hòa Bình - tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong quá trình xây dựng nhà máy thủy điện trên sông Đà, và ở Cam Ranh - Tượng đài tưởng niệm các chuyên gia quân sự đã hy sinh vì hòa bình và độc lập của Việt Nam. Nhưng, ít người biết đến Đài tưởng niệm các thủy thủ của tuần dương hạm Nga mang tên "Diana" dựng lên tại khu nghĩa trang Lái Thiêu gần thành phố Hồ Chí Minh. Đây là nơi an nghỉ cuối cùng của mười hai thủy thủ tàu tuần dương "Diana" — những người Nga đầu tiên nằm lại đất Việt.
Khu tưởng niệm những người lính Liên Xô, Nga và Việt Nam đã hy sinh vì hòa bình và ổn định trong khu vực trong công viên ở Sân bay Cam Ranh

Con đường chiến đấu của chiến hạm "Diana"

Chiến hạm "Diana" là người anh em song sinh với "Rạng Đông" - chiến hạm lừng danh hồi tháng 10 năm 1917 đã phát đi tiếng gầm đại bác báo hiệu khởi đầu cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước Nga. Cả hai tàu tuần dương đều được hạ thủy vào năm 1901, cả hai tàu đều dự phần vào cuộc chiến Nga-Nhật. Chỉ có điều "Rạng Đông" tham gia các trận hải chiến ở vùng Viễn Đông trong năm 1905, còn "Diana" xuất kích sớm hơn, từ một năm trước đó. Vào tháng Hai năm 1904, "Diana" đã chống trả cuộc tấn công của các tàu chiến Nhật Bản tại căn cứ hải quân Nga trên lãnh thổ Trung Quốc là Port-Arthur. Tháng Tư năm ấy, "Diana" xông ra chặn đòn tấn công, phá vỡ kế hoạch của quân Nhật Bản toan vây chặt hạm đội Nga trong cảng Port-Arthur.
Tháng Sáu, cũng lại là "Diana" đột kích ra bên ngoài, chọc thủng vòng phong tỏa của đoàn tàu Nhật muốn bịt kín cửa ngõ ra vào cảng, bằng cách đó mở đường cho những chiến hạm đồng đội của bên Nga thoát ra biển khơi. Vào tháng Tám, "Diana" đã tham gia trận chiến trong nỗ lực của đoàn tàu Nga để về lại bến bờ quê hương Nga ở Vladivostok. Chiếc tàu tuần dương bị trúng hai quả đạn pháo của Nhật Bản, và thân tàu thương tích vì bị đạn xuyên thủng dưới đường mớn nước. Một sĩ quan và 8 thủy thủ trên tàu đã hy sinh, 17 người bị thương. Tất cả những người chết được chôn cất trên biển một ngày sau trận chiến.
Tượng đài các thủy thủ Nga tại nghĩa trang Lái Thiêu, Việt Nam
Tuy nhiên, các tàu Nga đã không thể vượt qua trùng khơi để về Vladivostok. Một số tàu bị đối phương Nhật Bản bắt giữ, số khác thì thủy thủ đoàn đã tự nổ mìn đánh chìm để tránh thân phận tù binh. Một bộ phận tàu Nga dạt vào bến cảng của những quốc gia trung lập. Tàu tuần dương "Diana" với thân tàu thương tích đã tới cảng Sài Gòn. Thuyền trưởng đã thông qua quyết định cập bến ở Sài Gòn xuất phát từ chỗ Pháp tuyên bố trung lập trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật. Đồng thời các tàu của Nga và Nhật Bản có thể lưu trú không có giới hạn tại các cảng thuộc thực dân Pháp ở Việt Nam, có thể sử dụng sự hỗ trợ của các doanh nghiệp địa phương để thực hiện công việc sửa chữa, ngoại trừ những gì liên quan đến vũ khí của họ.

Một bất ngờ khó chịu chờ đợi "Diana" ở Sài Gòn

Tuy nhiên, ở Sài Gòn, bất chấp tuyên bố trung lập của Pháp, có một khó khăn bất ngờ đang chờ đợi tàu chiến Nga. Hóa ra để cập bến sửa chữa, tàu chiến cần phải có giấy phép của Chính phủ Pháp. Do thực tế là Chính phủ Pháp đang đứng về phía Nhật Bản, điện tín từ Paris ra lệnh cho các quan chức chính quyền thuộc địa phải tước vũ khí của tàu tuần dương. Tàu phải tháo cờ Nga, vũ khí trên tàu bị đưa nộp vào kho trên bờ. Những người còn lại trong thủy thủ đoàn thì bị giam cầm.
Những trang sử vàng
Người Nga đến Việt Nam 130 năm trước đã nhầm lắm chăng?

Sự hiện diện của "Diana" tại Sài Gòn

Tàu "Diana" phải ở lại Sài Gòn trong 14 tháng. Trong thời gian buộc phải thả neo ở Sài Gòn, 12 thủy thủ Nga của "Diana" đã qua đời vì những vết thương hiểm nghèo trong cuộc chiến với quân Nhật. Các thủy thủ xấu số tạ thế nơi viễn xứ được chôn cất dưới những phần mộ riêng trong nghĩa trang thành phố, trên mỗi nấm mồ đều có bia đá cẩm thạch khắc rõ họ tên. Nhưng, trong những năm Thế chiến II, phát xít Nhật chiếm Việt Nam và đã hủy hoại mộ phần những đối thủ cũ mai táng từ cách đó bốn mươi năm, lính Nhật đập nát mọi bia chí.
Các nhà ngoại giao Nga tại Việt Nam đã biết về những ngôi mộ này hồi cuối những năm 70, sau khi Sài Gòn được giải phóng. Theo kế hoạch cải tạo tổng thể thành phố Hồ Chí Minh, chính quyền địa phương bắt đầu di dời nghĩa trang cũ đến địa điểm mới. Sau khi gửi yêu cầu xác minh về Cơ quan Lưu trữ Trung tâm của Hải quân Nga, các nhà ngoại giao đã tìm thấy danh tính của 8 trong số 12 thủy thủ Nga từ trần ở Sài Gòn bao nhiêu năm trước. Đã có quyết định cải táng di cốt của họ vào ngôi mộ tập thể. Địa điểm mộ phần được phân bổ gần Lái Thiêu. Năm 1985, trên nấm mộ đã kiến thiết đài tưởng niệm với chiếc bệ màu đen mang hình con tàu, phía trên là tấm bia trắng khắc dòng chữ: "Tưởng nhớ các thủy thủ Nga qua đời ở Sài Gòn năm 1905", còn bên cạnh là chuỗi xích và chiếc mỏ neo. Từ đó trở đi, mỗi khi tàu chiến Nga ghé thăm miền Nam Việt Nam, các thủy thủ Nga đều tới viếng mộ những người đồng hương tiền bối.

Số phận đáng buồn của chiến hạm "Diana"

Tuy nhiên, chúng ta hãy quay trở lại đầu thế kỷ trước. Cờ Nga trên tàu tuần dương "Diana" lại được kéo lên vào tháng 10 năm1905, sau khi phê chuẩn hiệp ước hòa bình giữa Nga và Nhật Bản. Cùng thời điểm đó, có tàu tuần dương khác là tàu "Rạng Đông" và các tàu khác của Nga cũng tham gia chiến sự được ghé vào Sài Gòn. Tháng 11 năm 1905, các tàu Nga đã rời cảng Sài Gòn và lên đường về biển Baltic quê hương. Về sau, tàu "Rạng Đông" đã đi vào lịch sử, góp phần vào cuộc cách mạng năm 1917. Còn số phận tàu "Diana" thì rất đáng buồn. Năm 1922, khi chính phủ nước cộng hòa Xô viết trẻ tìm mọi cách để chống đói, tàu tuần dương Nga đã được bán cho Đức để làm sắt vụn.
Thảo luận